လူမှုအသိုက်အဝန်း ပြိုကွဲပျက်စီးခြင်းနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း

 လူမှုအသိုက်အဝန်း ပြိုကွဲပျက်စီးခြင်းနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း - မြန်မာ့ရွှေ့ပြောင်းဒုက္ခသည်များဆိုင်ရာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ လူမှုရေးစနစ်နှင့် လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီများအား လေ့လာသုံးသပ်ချက်

၁။ နိဒါန်း - မြန်မာ့ပဋိပက္ခ၏ ဇာစ်မြစ်နှင့် သဘောသဘာဝ

မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ အခင်းအကျင်းသည် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များနှင့် လူတို့ဖန်တီးသော ပဋိပက္ခများ ပေါင်းဆုံရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အလွန်ရှုပ်ထွေးနက်နဲသော အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယခုဆွေးနွေးချက်တွင် ဖော်ပြထားသကဲ့သို့ ဒုက္ခသည်များ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းများမှာ "ရေ၊ မီး၊ လေ၊ မြေ" (သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ) နှင့် "စစ်ဘေး၊ မင်းဘေး၊ လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ" (နိုင်ငံရေးပဋိပက္ခ၊ အာဏာရှင်စနစ်နှင့် လူမျိုးရေးတင်းမာမှုများ) ဟူသည့် အချက်နှစ်ရပ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေနှစ်ရပ်ကြောင့် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ မုန်တိုင်းဒဏ်သင့်ပြည်သူများ၊ ကချင်၊ ရခိုင်နှင့် အပူပိုင်းဒေသများမှ စစ်ဘေးရှောင်များအပါအဝင် ပြည်တွင်းနေရပ်စွန့်ခွာသူများ (IDPs) နှင့် ဒုက္ခသည်များစွာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရသည်။

လူမှုအသိုက်အဝန်းတစ်ခု အမြစ်မှ လှန်ခံလိုက်ရသည့်အခါ နေစရာအိမ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုကိုသာ မျက်မြင်ကိုယ်တွေ့ တွေ့ကြရသည်။ သို့သော် မျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်သော၊ ပြန်လည်ကုစားရန် ခက်ခဲသော ဒုတိယအဆင့် ဆုံးရှုံးမှုမှာ "လူမှုသဟဇာတဖြစ်မှု ပျက်စီးခြင်း" (Disintegration of social fabric) ပင် ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအရ ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာရေးကို ရပ်မိရပ်ဖများ၊ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များ (ဆရာတော်၊ သံဃာတော်များ သို့မဟုတ် ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များ) နှင့် ဟီရိ (အရှက်)၊ ဩတ္တပ္ပ (အကြောက်) တရားတို့ဖြင့် ထိန်းကျောင်းထားလေ့ ရှိသည်။ သို့သော် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ရမှုများကြောင့် ဤထိန်းကျောင်းမှု ဂေဟစနစ်ကြီးတစ်ခုလုံး ပျက်စီးသွားရသည်။

ဤအစီရင်ခံစာသည် နေရာဒေသရွှေ့ပြောင်းရမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ရောဂါဗေဒများဖြစ်သည့် - အတ္တကြီးမှု (Selfishness)၊ ခိုးမှု (Theft)၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှု (Sexual Violence)၊ အိမ်ထောင်ရေး ဖောက်ပြန်မှု၊ နှစ်ဖက်ချွန်/နှစ်ဖက်ခွ လုပ်ရပ်များ (Social Duplicity) နှင့် အခွင့်ကောင်းယူမှု (Opportunism) တို့ကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တင်ပြထားပါသည်။ ဤအပြုအမူများသည် မူလဇာတိ စိတ်သဘောထား ညံ့ဖျင်းခြင်းကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ "မရေရာမှုများ" (Unpredictability) နှင့် "မိမိဘဝကို မိမိ မပိုင်စိုးတော့ခြင်း" (Loss of agency) တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် စိတ်ဒဏ်ရာ၏ လူမှုဗေဒဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှုများသာ ဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်တင်ပြလိုပါသည်။

ရိုဟင်ဂျာ အကျပ်အတည်း၊ ၂၀၁၃ မိတ္ထီလာဖြစ်စဉ်နှင့် နာဂစ်မုန်တိုင်း အတွေ့အကြုံများအပေါ် အခြေခံ၍ ဤစာတမ်းသည် လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီပေးနေသူများအတွက် လက်တွေ့ကျသော လမ်းညွှန်ချက်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ရောဂါကို ရှာဖွေရုံသာမက ကုစားနည်းများဖြစ်သည့် - နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာ (Daily Routines) များဖြင့် စနစ်တကျ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပညာရပ်များဖြင့် ဂုဏ်သိက္ခာကို မြှင့်တင်ပေးခြင်း၊ ရိုးရာဖျော်ဖြေရေးများ (ဥပမာ - အငြိမ့်၊ ခြင်းလုံး) ဖြင့် စိတ်ဓာတ်ခွန်အား ဖြည့်တင်းပေးခြင်းနှင့် ကူညီကယ်ဆယ်ရေး လုပ်သားများ လိုက်နာရမည့် ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်းများကိုပါ ထည့်သွင်းဖော်ပြထားပါသည်။

၂။ ရွှေ့ပြောင်းဒုက္ခသည်များ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရောဂါဗေဒ - လူမှုရေးဖောက်ပြန်မှုများကို နားလည်ခြင်း

ထိရောက်စွာ ကူညီဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်သားများသည် အဘယ်ကြောင့် ဤကဲ့သို့သော အပြုအမူများ ဖြစ်ပေါ်လာရသနည်းဟူသည့် "အကြောင်းရင်း" ကို နားလည်ထားရန် လိုအပ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရှင်သန်ရပ်တည်ရေးအတွက် ရုန်းကန်ရင်း လမ်းမှားရောက်သွားသော ဖြစ်စဉ်များသာ ဖြစ်သည်။

၂.၁ "အတ္တကြီးမှု" (Resource Anxiety) နှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ ပုံမှန် ရွာဓလေ့တွင် ဝေမျှစားသောက်ခြင်းသည် လူမှုရေးအာမခံချက် တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ သို့သော် ဒုက္ခသည်စခန်း ကဲ့သို့သော နေရာမျိုးတွင်မူ ထိုအယူအဆ ပြောင်းလဲသွားသည်။ စခန်းများတွင် တွေ့ရသော "အတ္တ" သည် ရှားပါးမှုကို အခြေခံသည့် စိတ်ပူပန်မှု (Scarcity Mindset) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော "ရရှိထားသည်ကို ကာကွယ်လိုစိတ်" (Resource Guarding) ပင် ဖြစ်သည်။

• အတ္တဖြစ်ပေါ်လာပုံ ယန္တရား - "မင်းဘေး" သို့မဟုတ် "စစ်ဘေး" ကြောင့် ထွက်ပြေးရသူများသည် သူတို့ကို ကာကွယ်ပေးမည့်သူ မရှိတော့ဟူသော အသိစိတ် ဝင်သွားကြသည်။ နိုင်ငံတော်သည် သူတို့ကို အန္တရာယ်ပေးသူ ဖြစ်လာပြီး၊ အိမ်နီးချင်းသည် ပြိုင်ဘက် ဖြစ်လာသည်။

• လေ့လာတွေ့ရှိချက် (ရိုဟင်ဂျာ အကျပ်အတည်း) - ကော့ဘဇားနှင့် ရခိုင်ပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းများတွင် နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့် ငြင်းပယ်ခံထားရမှုနှင့် ရေရှည်ဒုက္ခသည် ဖြစ်နေမှုတို့က "အနာဂတ်မဲ့နေသကဲ့သို့ ခံစားရခြင်း" (Sensation of futurelessness) ကို ဖြစ်စေသည်။ အနာဂတ်ကို မမြင်နိုင်သောအခါ လက်ရှိအတွက် ပိုမိုစုဆောင်းလိုစိတ် (Hoarding) ဖြစ်လာတတ်ကြောင်း သုတေသနများက ဆိုသည်။

• မှီခိုလိုစိတ် လွန်ကဲလာခြင်း (Dependency Syndrome) - ထိုင်း-မြန်မာ နယ်စပ်ရှိ စခန်းများတွင် မျိုးဆက်လိုက် ရိက္ခာကို မှီခိုခဲ့ရသဖြင့် ကိုယ့်ခြေထောက်ပေါ် ကိုယ်ရပ်တည်နိုင်သည့် ဂုဏ်သိက္ခာ ပျောက်ဆုံးနေတတ်သည်။ ဆန်တစ်အိတ် ပိုရရေးအတွက် ရန်ဖြစ်နေခြင်းသည် တကယ်တမ်းတွင် ဘာမျှမပိုင်ဆိုင်တော့သော ဘဝထဲ၌ မိမိထိန်းချုပ်နိုင်သည့် အရာတစ်ခုခုကို ရယူလိုခြင်း (Sense of control) သာ ဖြစ်သည်။

• လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ သတိပြုရန် - အတ္တသည် မရေရာမှုအပေါ်တွင် ရှင်သန်သည်။ အကယ်၍ ဒုက္ခသည်များအနေဖြင့် နောက်တစ်ခေါက် ရိက္ခာ ဘယ်တော့လာမလဲ၊ လုံလောက်မှု ရှိပါ့မလားဟု သံသယဖြစ်နေလျှင် သူတို့ စုဆောင်းကြမည် ဖြစ်သည်။ ဖြေဆေးမှာ တရားဟောနေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ "ပွင့်လင်းမြင်သာမှု" နှင့် "တိကျရေရာမှု" (Transparency and Predictability) ပင် ဖြစ်သည်။

၂.၂ ခိုးမှု (Theft) နှင့် လူမှုရေးထိန်းကျောင်းမှု ပျက်ပြားခြင်း ဒုက္ခသည်စခန်းများတွင် ဖြစ်ပွားသော ခိုးမှုသည် သာမန်ရာဇဝတ်မှုနှင့် မတူညီပါ။ ၎င်းသည် လူမှုစံနှုန်းများ ပျောက်ဆုံးနေသော အခြေအနေ (Anomie) ကြောင့် ဖြစ်သည်။

• အပြန်အလှန် စောင့်ကြည့်မှု မရှိတော့ခြင်း - မြန်မာ့ကျေးရွာများတွင် တစ်ရွာလုံးက တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး သိနေကြသဖြင့် ခိုးမှုကို ဟန့်တားနိုင်သည်။ သို့သော် လူူထူထပ်သော စခန်းများတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မသိကြသဖြင့် သူခိုးအတွက် အကာအကွယ် ဖြစ်နေသည်။ ဝါးထရံကာ အိမ်များနှင့် မီးမရှိသော လမ်းများသည်လည်း ပြစ်မှုကျူးလွန်ရန် လွယ်ကူစေသည်။

• စီးပွားရေး ကျပ်တည်းမှု - ကချင်စစ်ဘေးရှောင်စခန်းများတွင် လယ်ယာမြေများ လက်လွှတ်လိုက်ရသဖြင့် အိမ်ထောင်ဦးစီး အမျိုးသားများ ဝင်ငွေမဲ့သွားသည်။ ခိုးမှုသည် "ရှာဖွေကျွေးမွေးသူ" (Provider) ဟူသော နေရာကို ပြန်ယူရန် ကြိုးစားခြင်း သို့မဟုတ် မူးယစ်ဆေးဝါး သုံးစွဲရန် ငွေရှာခြင်း ဖြစ်လာသည်။

• ကိုယ့်ကျိုးရှာခြင်း (Opportunism) - နာဂစ်ကာလကဲ့သို့ အရေးပေါ် အခြေအနေများတွင် ဥပဒေစိုးမိုးမှု ပျက်ပြားသွားချိန်၌ "အသန်စွမ်းဆုံးသူသာ ရှင်ကျန်ရစ်မည်" (Survival of the fittest) ဟူသော စိတ်ဖြင့် အကူအညီများကို လုယူခြင်း၊ လမ်းလွှဲခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။

၂.၃ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖောက်ပြန်မှု၊ အိမ်ထောင်ရေးဖောက်ပြန်မှုနှင့် "နှာဘူး" ထခြင်း တင်ပြချက်တွင် အိမ်ထောင်ရေးဖောက်ပြန်မှုနှင့် နှာဘူးထခြင်း (လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ နှောင့်ယှက်ခြင်း) ကိစ္စရပ်များကို အလေးပေး ဖော်ပြထားသည်။ ဤအကြောင်းအရာများသည် ယဉ်ကျေးမှုအရ ပြောဆိုရန် ခက်ခဲသော တားမြစ်ချက် (Taboos) များ ဖြစ်နေတတ်သည်။

• ပုဂ္ဂလိက လွတ်လပ်ခွင့်နှင့် ရင်းနှီးမှု ပျောက်ဆုံးခြင်း - အိမ်ထောင်ရေး သစ္စာရှိမှုသည် လင်နှင့်မယား နှစ်ကိုယ်ကြား သီးသန့်နေထိုင်မှုအပေါ် များစွာ တည်မှီနေသည်။ ပလပ်စတစ်စဖြင့်သာ ကာရံထားသော အခန်းကျဉ်းများတွင် နေထိုင်ရသောအခါ မိသားစုတွင်း ပဋိပက္ခများ၊ အိမ်တွင်းအကြမ်းဖက်မှုများနှင့် အမျိုးသားများ အိမ်ပြင်ပတွင် အပျော်အပါး ရှာခြင်းများ ဖြစ်လာပြီး မိသားစုပြိုကွဲမှုများကို ဦးတည်စေသည်။

• "နှာဘူး" နှင့် ကျား/မ ခွဲခြားမှု ပျက်ပြားခြင်း - မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ကျား/မ သီးသန့်နေထိုင်မှု ဓလေ့ရှိသော်လည်း စခန်းများတွင် ရေချိုးကန်၊ အိမ်သာ၊ ရေခပ်ဆင်းရာ နေရာများသည် အများသုံး ဖြစ်လာသည်။ မီးအလင်းရောင် မရှိခြင်း၊ လူငယ်များ အလုပ်လက်မဲ့ ဖြစ်နေခြင်းတို့က အမျိုးသမီးများကို စော်ကားနှောင့်ယှက်ရန် (နှာဘူးထရန်) အခွင့်အလမ်း ဖြစ်လာစေသည်။

• အပေးအယူဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း (Transactional Sex) - ရပ်ရွာအသိုင်းအဝိုင်းက "ဖောက်ပြန်သည်" ဟု သတ်မှတ်ကြသော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် "ရှင်သန်ရပ်တည်ရေးအတွက်" (Survival Sex) ဖြစ်နေတတ်သည်။ အထူးသဖြင့် အမျိုးသား ဦးဆောင်သူ မရှိသော အိမ်ထောင်စုများတွင် အစားအစာပိုရရန် သို့မဟုတ် လုံခြုံရေးအတွက် စခန်းတာဝန်ခံများ၊ လုံခြုံရေးဝန်ထမ်းများနှင့် အပေးအယူ လုပ်ရခြင်းမျိုး ရှိတတ်သည်။ ဤအခြေအနေကို "ကိုယ်ကျင့်တရား ပျက်ပြားခြင်း" ဟု ခေါင်းစဉ်တပ်ခြင်းသည် သားကောင်ဖြစ်ရသူကို ပြစ်တင်ရာ ရောက်စေသည်။

၂.၄ "နှစ်ဖက်ချွန်/နှစ်ဖက်ခွ" အပြုအမူ (Hnit-phun-chun) နှင့် ကောလာဟလများ "စစ်ဘေး" နှင့် "မင်းဘေး" ကြောင့် ဖြစ်လာသော ပဋိပက္ခများတွင် "နှစ်ဖက်ချွန်" သို့မဟုတ် "သံောင်ပြောင်း" လုပ်ရပ်များသည် အလွန် အဆိပ်အတောက် ဖြစ်စေသည်။

• ဒလန် (သတင်းပေး) ယဉ်ကျေးမှု - ပဋိပက္ခဒေသများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း၊ ကရင်နီ) မှ ထွက်ပြေးလာသူများသည် အချင်းချင်းအကြားတွင် "ဒလန်" ရှိနေမည်ကို အမြဲ သံသယရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် မျက်နှာချင်းဆိုင်တွင် ပြုံးပြသော်လည်း ကွယ်ရာတွင် တိုင်တောခြင်း၊ ကိုယ်ကျိုးအတွက် သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂိုလ်ရေး မကျေနပ်ချက်အတွက် သတင်းပေးခြင်း (နှစ်ဖက်ချွန်လုပ်ခြင်း) များ ရှိလာသည်။

• သတင်းမှားများ (Rumors) - ၂၀၁၃ မိတ္ထီလာ အရေးအခင်းတွင် သတင်းမှားများသည် အကြမ်းဖက်မှုကို ကြီးထွားစေခဲ့သည်။ စခန်းများတွင် "ရိက္ခာဖြတ်တော့မည်"၊ "စစ်သားတွေ လာတော့မည်" စသဖြင့် ကောလာဟလ လွှင့်ခြင်းသည် အာဏာကို ထိန်းချုပ်ရန် သို့မဟုတ် ပရမ်းပတာဖြစ်အောင် ဖန်တီး၍ အမြတ်ထုတ်ရန် အသုံးပြုသော နည်းလမ်းများ ဖြစ်သည်။

• လူမှုအသိုက်အဝန်း ပြိုကွဲခြင်း - ဤအပြုအမူများက "ယုံကြည်မှု" ကို ဖျက်ဆီးပစ်သည်။ အိမ်နီးချင်း အချင်းချင်း သံသယ ဖြစ်လာပြီး စုပေါင်းကုစားရေး လုပ်ငန်းစဉ်များကို ထိခိုက်စေသည်။

၃။ သမိုင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များမှ သင်ခန်းစာများ

၃.၁ အပူပိုင်းဒေသ - မိတ္ထီလာနှင့် လူမျိုးစု ခွဲခြားထားရှိခြင်း ၂၀၁၃ မိတ္ထီလာ ဖြစ်စဉ်သည် "လူမျိုးရေး" နှင့် ဘာသာရေးကို အခြေခံသည်။ ဖြစ်စဉ်အပြီးတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မွတ်စလင်များကို သီးခြားစီ ခွဲ၍ စခန်းချပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ယာယီအားဖြင့် လုံခြုံမှုပေးနိုင်သော်လည်း၊ "ငါတို့ နှင့် သူတို့" (Us vs. Them) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုခိုင်မာသွားစေခဲ့သည်။ တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု မရှိသဖြင့် သတင်းမှားများနှင့် အမုန်းတရားများကို ပိုမို ကြီးထွားစေခဲ့သည်။ သင်ခန်းစာမှာ - ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခွဲခြားထားရလျှင်ပင် လူမှုသဟဇာတဖြစ်ရေး (Social Cohesion) အစီအစဉ်များ မဖြစ်မနေ ပါဝင်ရမည် ဖြစ်သည်။

၃.၂ ဧရာဝတီတိုင်း - နာဂစ်မုန်တိုင်းနှင့် "Shock" တုံ့ပြန်မှု ၂၀၀၈ နာဂစ်မုန်တိုင်းတွင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်သည် လူထုကို စည်းလုံးစေခဲ့သည်။ ရပ်ရွာလူထုသည် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို အားကိုးကြပြီး၊ သံဃာတော်များ၏ ဦးဆောင်မှုက အတ္တနှင့် ခိုးမှုများကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိဘမဲ့ကလေးများနှင့် မုဆိုးမများ များပြားလာမှုကြောင့် ပြင်ပမှ လူကုန်ကူးသူများ၊ မြေသိမ်းသူများ၏ "အခွင့်ကောင်းယူမှု" ကို ခံခဲ့ရသည်။

၃.၃ နယ်စပ်ဒေသ - ရိုဟင်ဂျာနှင့် IDP စခန်းများ (စစ်ဘေးနှင့် မင်းဘေး) စခန်းစီမံခန့်ခွဲမှု စနစ်ကိုယ်တိုင်က ဖိနှိပ်မှုရှိနေလျှင် နေထိုင်သူများသည် စည်းကမ်းလိုက်နာခြင်းဖြင့် အလုပ်မဖြစ်ကြောင်း သင်ခန်းစာ ရသွားကြသည်။ ထို့ကြောင့် လာဘ်ပေးလာဘ်ယူ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ခိုးခြင်းနှင့် လှည့်ဖြားခြင်းများကို ရှင်သန်နည်းအဖြစ် သုံးလာကြသည်။ လက်နက်ကိုင်များ၏ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှုများကြောင့် အမျိုးသမီးများသည် စိတ်ဒဏ်ရာများ ရရှိနေပြီး၊ ရှေးရိုးစွဲ အသိုင်းအဝိုင်း၏ ဖိအားကြောင့် ထုတ်မပြောရဲဘဲ ဖြစ်နေကြသည်။

၄။ လုပ်ငန်းခွင်ဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်မှု - ထိန်းကျောင်းခြင်းနှင့် ကုစားခြင်း စနစ်များ

"ပျော့ပြောင်းသော စနစ်" (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှု) နှင့် "တင်းကျပ်သော စနစ်" (စခန်းစီမံခန့်ခွဲမှု) တို့ကို ဟန်ချက်ညီညီ အသုံးပြုရပါမည်။

၄.၁ စခန်းစီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ရေး (CCCM) စနစ်ကျနမှုသည် လူမှုရေးဖောက်ပြန်မှုများကို ကာကွယ်ရန် ပထမစည်း ဖြစ်သည်။

• ဇုန်သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် နေရာချထားခြင်း (Zoning): မိသားစု တစ်စုလျှင် အနည်းဆုံး ၃.၅ စတုရန်းမီတာ ရှိသော နေရာ ပေးရမည်။ မူလဇာတိ ရွာတူသူများကို တစ်စုတစ်ဝေးတည်း ထားခြင်းဖြင့် လူမှုရေး အထောက်အပံ့ ရစေနိုင်သည်။

• မီးလင်းရေး (Lighting): အိမ်သာနှင့် ရေခပ်ရာ လမ်းကြောင်းများတွင် ဆိုလာမီးများ တပ်ဆင်ခြင်းသည် "နှာဘူး" ရောဂါနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှုကို လျှော့ချပေးသည်။

• တိုင်ကြားစာ ပုံးများ (Complaint Mechanisms): "နှစ်ဖက်ချွန်" အပြုအမူနှင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို တားဆီးရန် အကာအကွယ်ပေးရေး အရာရှိများ (Protection Officers) သာ ဖွင့်ကြည့်နိုင်သော သော့ခတ်ထားသည့် တိုင်ကြားစာပုံးများ ထားရှိရမည်။

• သတင်းပြန်ကြားရေး သင်ပုန်းများ: ရိက္ခာဝေမည့် အချိန်ဇယား၊ စည်းကမ်းချက်များကို ပွင့်လင်းစွာ ကြေညာထားခြင်းဖြင့် ကောလာဟလနှင့် အတ္တစိတ်ကို လျှော့ချနိုင်သည်။

၄.၁.၁ စခန်းစီမံခန့်ခွဲမှု ကော်မတီ (CMC) ရပ်မိရပ်ဖများ နေရာတွင် အစားထိုးရန် CMC ဖွဲ့စည်းရာ၌ အသံအကျယ်ဆုံး လူများကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး လျှို့ဝှက်မဲစနစ်ဖြင့် ရွေးချယ်သင့်သည်။ အမျိုးသမီးများနှင့် လူငယ်များ ပါဝင်မှုကို သတ်မှတ်ပေးရမည်။ "ငါ့ရာထူးကို သုံးပြီး ငွေ သို့မဟုတ် လိင်ကိစ္စ အမြတ်မထုတ်ပါ" ဟူသော ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်း (Code of Conduct) ကို လက်မှတ်ထိုးခိုင်းရမည်။

၄.၂ ရိုးရာနည်းလမ်းဖြင့် ဖြေရှင်းခြင်း (Traditional Justice) တရားဥပဒေ စိုးမိုးမှု မရှိသော နေရာများတွင် ရပ်မိရပ်ဖများ၊ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များနှင့် အမျိုးသမီး ခေါင်းဆောင်များ ပါဝင်သော "ငြိမ်းချမ်းရေး စားပွဲဝိုင်း" (Peace Table) ဖွဲ့စည်း၍ အိမ်တွင်းရေး ပြဿနာများ၊ ခိုးမှု အသေးအဖွဲများကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်သည်။ သို့သော် မုဒိမ်းမှု၊ လူသတ်မှု ကဲ့သို့သော ကြီးလေးသော ပြစ်မှုများကိုမူ ကျွမ်းကျင်သူများ (UNHCR, ICRC) ထံ လွှဲပြောင်းပေးရမည်။

၅။ MHPSS နှင့် အပြုအမူဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှု - ကုစားရေး "ဆော့ဖ်ဝဲလ်"

စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းနှင့် စိတ်ဒဏ်ရာကို ဥပဒေထုတ်၍ တားဆီးမရနိုင်ပါ။ ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုဖြင့်သာ ကုစားရပါမည်။

၅.၁ ရှေးဦး စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြုစုစောင့်ရှောက်မှု (PFA) နှင့် လူထုအချင်းချင်း ကူညီခြင်း "ကြည့်၊ နားထောင်၊ ချိတ်ဆက်ပေး" (Look, Listen, Link) နည်းလမ်းကို အသုံးပြုနိုင်သော စေတနာဝန်ထမ်းများကို မွေးထုတ်ပေးရမည်။

• အမျိုးသားများအတွက်: အမျိုးသားများသည် ဆွေးနွေးတိုင်ပင်ရန် ဝန်လေးတတ်သဖြင့် "လက်ဖက်ရည်ဝိုင်း ဆွေးနွေးပွဲ" သို့မဟုတ် "လုပ်အားပေး အဖွဲ့များ" ဖွဲ့စည်းပေးသင့်သည်။ အလုပ်လုပ်ရင်း စကားပြောခြင်းက စိတ်ထွက်ပေါက် ရစေသည်။

• အမျိုးသမီး ဝိုင်းတော်များ: အမျိုးသားများ မပါဘဲ မိသားစုအရေး၊ စိတ်ဖိစီးမှုများကို လွတ်လပ်စွာ ဆွေးနွေးနိုင်မည့် နေရာများ ဖန်တီးပေးရမည်။

၅.၂ နေ့စဉ် လုပ်ငန်းဆောင်တာများ (Daily Routine) ဘာလုပ်ရမှန်း မသိဘဲ အားနေခြင်းသည် "နှာဘူး" စိတ်နှင့် ကောလာဟလများကို ပေါက်ဖွားစေသည်။

• မနက်ပိုင်း: ရပ်ရွာသန့်ရှင်းရေး၊ ကလေးများ ကျောင်းတက်ခြင်း။

• နေ့လည်ပိုင်း: အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း သင်တန်းများ။

• ညနေပိုင်း: အားကစား (ခြင်းလုံး၊ ဘောလုံး)။

• ညပိုင်း: ပုံပြောခြင်းနှင့် သတင်းမှန် မျှဝေခြင်း။

၅.၃ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပညာ (ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်မြှင့်တင်ခြင်း) အမျိုးသားများအတွက် ပန်းရံ၊ လက်သမား၊ ဆိုင်ကယ်ပြင်၊ လျှပ်စစ်မီးပြင် သင်တန်းများနှင့် အမျိုးသမီးများအတွက် စက်ချုပ်၊ မုန့်လုပ်၊ ဆပ်ပြာလုပ် နည်းပညာများ သင်ပေးခြင်းသည် ခိုးမှုနှင့် အခွင့်ကောင်းယူမှုများကို လျော့နည်းစေပြီး "ငါတို့လည်း စွမ်းဆောင်နိုင်ပါလား" ဆိုသည့် ယုံကြည်မှုကို ရရှိစေသည်။ လူငယ်များအတွက် ကွန်ပျူတာ၊ ဖုန်းပြင်နှင့် အင်္ဂလိပ်စကားပြော သင်တန်းများသည် မူးယစ်ဆေးဝါး အန္တရာယ်မှ ဆွဲထုတ်ပေးနိုင်သည်။

၆။ ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု၏ စွမ်းအား

ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ကစားခုန်စားသည် အပျော်သက်သက် မဟုတ်ပါ။ လူမှုရေးကော် (Social Glue) နှင့် မေတ္တာပွားများခြင်း ဖြစ်သည်။

• ခြင်းလုံး: ခြင်းလုံးသည် ယှဉ်ပြိုင်ရသော ကစားနည်း မဟုတ်ဘဲ၊ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရသော ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ မြေဝိုင်းတစ်ဝိုင်းတည်းတွင် အတူတကွ ကစားခြင်းဖြင့် ယုံကြည်မှု တည်ဆောက်နိုင်သည်။

• အငြိမ့်နှင့် ဇာတ်ပွဲ: ဟာသပညာ (လူရွှင်တော်) သည် စိတ်ဖိစီးမှုကို လျှော့ချပေးသော အကောင်းဆုံး ဆေးတစ်လက် ဖြစ်သည်။ ဇာတ်နိပါတ်တော်များနှင့် ရိုးရာပုံပြင်များသည် သူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အမြစ်တွယ်ရာများကို ပြန်လည် သတိရစေသည်။

• UNICEF Recreation Kits: ကလေးများအတွက် ဘောလုံး၊ ကြိုးခုန်ခြင်းနှင့် ပန်းချီဆွဲခြင်းများသည် စကားဖြင့် မပြောနိုင်သော စိတ်ဒဏ်ရာများကို ဖွင့်ထုတ်ပေးနိုင်သည်။

၇။ ကောလာဟလနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း

သတင်းမှားများကို တိုက်ဖျက်ရန် ဆိုလာရေဒီယိုများ ဖြန့်ဝေပေးခြင်း၊ ယုံကြည်စိတ်ချရသော သတင်းဌာနများ (BBC, VOA, DVB) ကို နားထောင်စေခြင်း၊ စခန်းတာဝန်ခံများက အပတ်စဉ် လူထုတွေ့ဆုံပွဲလုပ်၍ ကောလာဟလများကို ရှင်းလင်းပေးခြင်းများ ပြုလုပ်ရမည်။

၈။ ကူညီကယ်ဆယ်ရေး လုပ်သားများအတွက် လမ်းညွှန်ချက် - စည်းကမ်း၊ "အားနာမှု" နှင့် အန္တရာယ်ကင်းရေး

• "အားနာမှု" ကို နားလည်ခြင်း: မြန်မာလူမျိုးများသည် အားနာတတ်သဖြင့် မကြိုက်လျှင်လည်း ခေါင်းငြိမ့်တတ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဟုတ်/မဟုတ်" မေးခွန်းများအစား အုပ်စုအလိုက် သွယ်ဝိုက်မေးမြန်းခြင်း (Triangulation)၊ အမည်မဖော်လိုသော တုံ့ပြန်စာများ (Anonymous feedback) ကို အသုံးပြုပါ။

• လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စည်းခြားခြင်း: မိမိကိုယ်ကို "ကယ်တင်ရှင်ကြီး" (Savior Complex) ဟု မထင်မှတ်ပါနှင့်။ အကျိုးခံစားခွင့် ရှိသူနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပတ်သက်ခြင်းသည် လုံးဝ (လုံးဝ) မလုပ်သင့်သော ကိစ္စဖြစ်သည်။ ပြည်ပမှ သို့မဟုတ် မြို့ပေါ်မှ အမျိုးသမီး ဝန်ထမ်းများသည် ဒေသယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုက်ညီသော ဝတ်စားဆင်ယင်မှုကို ဂရုပြုသင့်သည်။

• ကိုယ်ချင်းစာစိတ်ကြောင့် ရရှိလာသော စိတ်ဒဏ်ရာ (Vicarious Trauma): ဝန်ထမ်းများသည်လည်း လူသားများ ဖြစ်သည့်အတွက် နားချိန်၊ အနားယူချိန် လိုအပ်သည်။ အလုပ်ချိန် ပြီးလျှင် အလုပ်ကိစ္စ ရပ်နားခြင်း၊ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်ချင်း ရင်ဖွင့်တိုင်ပင်ခြင်းများ ပြုလုပ်ရမည်။

၉။ နိဂုံး - ရှင်သန်ရုံသက်သက် ဘဝမှ ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်သော ဘဝသို့

အတ္တ၊ ခိုးမှု၊ ဖောက်ပြန်မှုနှင့် အတင်းအဖျင်း ပြောခြင်းများသည် လူမှုအသိုက်အဝန်း တစ်ခုလုံး ဒုက္ခရောက်နေကြောင်း ပြသနေသော "အော်ဟစ်သံ" များ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့သည် အငတ်ဘေး၊ တပါးသူနှင့် အနာဂတ်အပေါ် ထားရှိသော "အကြောက်တရား" (Fear) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

ဤအရာများကို ကုစားရန် "အကြောက်တရား" ကို "လုံခြုံမှု" (Security) ဖြင့် အစားထိုးရပါမည်။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုံခြုံမှု၊ ရိက္ခာလုံခြုံမှု၊ လူမှုရေးလုံခြုံမှုနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုံခြုံမှုများကို စနစ်တကျ ဖန်တီးပေးခြင်းဖြင့်၊ တောရိုင်းဥပဒေ (Survival of the fittest) လွှမ်းမိုးနေသော ဘဝမှ မေတ္တာနှင့် ကရုဏာ လွှမ်းမိုးသော၊ ဂုဏ်သိက္ခာရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုအဖြစ် ပြန်လည် တည်ဆောက်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။